«Я адплаціў народу, чым моц мая магла...» - Государственное учреждение культуры "Брестская центральная городская библиотека им. А.С. Пушкина"
Я всегда знал, что небо полно тайн, но только теперь понял, насколько полна загадками земля.

«Дом странных детей» Ренсом Риггз



«Я адплаціў народу, чым моц мая магла...»

«Я адплаціў народу, чым моц мая магла...»

Да 130-годдзя з дня нараджэння цудоўнага беларускага пісьменніка Янкі Купалы

Біяграфія

Жыве з iм дум маiх сям'я
I снiць з iм сны нязводныя…
Завецца ж спадчына мая
Ўсяго Старонкай Роднаю.

                                               Я. Купала

Сапраўднае імя Янкі Купалы - Іван Луцэвіч. Ён нарадзіўся 7 ліпеня1882 г. (па новым стылі) у фальварку Вязынка Менскага павета Менскай губерніі (цяпер вёска Вязынка Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці). Бацькі - Дамінік і Бянігна - паходзілі з дробнай чыншавай шляхты, якая мела свае адметныя саслоўныя рысы. Пры хрышчэнні ў Радашковіцкім касцёле Іван (для блізкіх - Ясь) Луцэвіч быў запісаны дваранінам, але пазней паводле афіцыйных дакумэнтаў належыў да мяшчан.

З дзяцінства будучага паэта цікавіў беларускі фальклор. Даволі рана ён навучыўся чытаць, імкнуўся да ведаў. Але бацькі не мелі сродкаў, каб даць сыну сістэматычную і дастаткова поўную адукацыю. Шмат што хлопчык спасцігаў шляхам самаадукацыі. З 1888 па1890 г. вучыўся ў вандроўных настаўнікаў, займаўся ў Сенніцкім Народным Вучылішчы, у прыватнай падрыхтоўчай школе ў Мінску.. 

З 1895 да1904 г. сям'я жыла ў засценку Селішча (цяпер у Лагойскім раёне Мінскай вобласці). Вялікі ўплыў на фармаванне светапогляду маладога беларуса мела знаёмства з ўладальнікам суседняга маёнтка З. Чаховічам, які удзельнічаў у паўстанні пад кіраўніцтвам Каліноўскага. Ясь карыстаўся яго багатай бібліятэкай, дзе была і нелегальная літаратура, пераважна пра паўстанне1863 г. Знаёмства з Чаховічам стала штуршком для развіцця нацыянальнай самасвядомасці юнака, абудзіла ў ім цікавасць да мінулага Беларусі. 

Дапамагло гэта асэнсаваць і знаёмства з кнігамі беларускіх літаратараў XIX ст. Ф. Багушэвіча і В. Дуніна-Марцінкевіча.

Найбольш ранні з вядомых твораў маладога паэта Луцэвіча, напісаных па-беларуску, - верш "Мая доля", датаваны 15 ліпеня1904 г., перадае псіхалагічнае самаадчуванне чалавека з народа, яго прыгнечанасць і зададзенасць жыццёвага шляху.

15 мая1905 г. у мінскай газэце "Северо-западный край" быў надрукаваны верш "Мужык" - першы апублікаваны твор паэта на беларускай мове. У ім закрануты тэмы чалавечай годнасці і самасцвярджэння працоўнага селяніна. 

З гэтага ж часу замест афіцыйнага імя - Іван Луцэвіч - літаратар пачаў ужываць псэўданім Янка Купала. Выбар такога літаратурнага імя звязаны з беларускім народным святам Купалля, пошукам чароўнае кветкі шчасця, што для паэта стала ўвасабленнем пошуку лепшай долі для народа, памкнення да светлай будучыні Беларусі.

11 мая1907 г. у газеце "Наша ніва" быў змешчаны верш "Касцу", які стаў першым выступленнем Купалы ў беларускамоўным друку. Пасля гэтага Купала ў "Нашай ніве" друкаваўся рэгулярна. Асноўныя тэмы тагачасных вершаў - бяспраўнае становішча селяніна, прыгажосць роднай зямлі. Купала - паэт-рамантык.

У гэтыя гады створаны паэмы "Зімою", "Нікому", "Калека", "Адплата кахання", заснаваныя на рэальных фактах з жыцця беларускіх сялян, якія засведчылі схільнасць іх аўтара да рамантычна яркіх, выключных герояў і сітуацый, а таксама драматычная паэма "Адвечная песня" - апафіёз мужычаму імкненню да шчасця.

У пачатку1908 г. у Санкт-Пецярбурзе выйшаў першы зборнік Янкі Купалы - "Жалейка", дзе былі надрукаваныя вершы 1905-1907 гг. і паэма "Адплата кахання". У гэтых лірычных творах у элегічнай форме выразна адлюстравана адвечная скарга селяніна на сваю цяжкую долю, выказаны памкненні народа і самога паэта як выразніка яго думак і пачуццяў. У зборніку ўпершыню апублікаваны знакаміты верш "А хто там ідзе?", які адыграў значную ролю ў станаўленні беларускай нацыі, на доўгі час стаў неафіцыйным беларускім гімнам. "Жалейка" двойчы канфіскоўвалася расійскімі ўладамі.

Летам1912 г. адбылася сустрэча дзвюх вялікіх беларусаў: Янкі Купалы і Якуба Коласа. Дагэтуль яны асабіста знаёмыя не былі, хоць добра ведалі адзін аднаго па літаратурных творах. Знаёмства з часам перарасло ў сяброўства двух вялікіх майстроў слова.

У 1910-1913 гг. былі створаны паэмы "На Куццю", "На Дзяды", "Яна і я", рамантычныя паэмы на фальклорнай аснове "Курган", "Бандароўна", "Магіла льва", драматычныя паэмы "Сон на кургане", "На папасе", дзе Купала выявіў сябе буйнейшым прадстаўніком нацыянальнага рамантызму. Ва ўсіх гэтых творах - глыбокі філасоўскі роздум пра мінулае і будучыню роднага краю.

Восенню1910 г. выйшаў з друку другі Купалаў зборнік - "Гусляр", у якім выразна выяўлена рамантычнае светаадчуванне паэта, яго хваляванне за лёс Бацькаўшчыны.

У1913 г. быў выдадзены трэці паэтычны зборнік "Шляхам жыцця". Побач з творамі выразнай грамадзянскай патрыятычнай накіраванасці сюды ўвайшлі шэдэўры Купалавай пэйзажнай і інтымнай лірыкі. Ва ўсіх гэтых паэтычных выданнях Купала заклікаў беларускі народ да барацьбы за нацыянальнае вызваленне.

Пачаў працаваць Я. Купала і ў галіне драматургіі. Ужо першыя яго вопыты ў гэтым накірунку былі вельмі паспяховамі і сталі падмуркам беларускай нацыянальнай камедыі і драмы. У камедыі "Паўлінка", сцэнічным жарце "Прымакі" высмейваюцца дамастроеўскія асновы жыцця засцянковай шляхты. Разам с тым вобразы Паўлінкі і яе каханага Якіма ўвасабляюць сабой новыя перадавыя павевы ў жыцці вёскі. У драме "Раскіданае гняздо" раскрываецца цяжкі лёс беларускага абеззямеленага сялянства пасля рэформы1861 г., пошукі ім шляхоў да лепшай будучыні.

Творчасць Купалы мела свае праявы і ў перакладчыцкай дзейнасці. Да1913 г. ён пераклаў на беларускую мову з рускай асобныя творы І. Крылова, А. Кальцова, М. Някрасава, з украінскай - Т. Шаўчэнкі, з польскай - А. Міцкевіча, М. Канапніцкай. З верасня1915 г. знаходзіўся ў Маскве, займаўся ў народным універсітэце А. Шаняўскага на гісторыка-філасофскім факультэце. У студзені1916 г. узяў шлюб з Уладзіславай Станкевіч.

Рэвалюцыйныя падзеі1917 г., грамадзянская вайна 1918-1920 гг. нарадзілі матывы асуджэння гвалту, класавай нянавісці, антыгуманізму. У канцы кастрычніка1918 г. пасля доўгага творчага маўчання Купала напісаў вершы "Для Бацькаўшчыны", "У дарозе", "Песня", "Свайму народу" і "На сход!", у якіх выявілася яго расчараванне ў рэвалюцыі, трывога за родны народ, прагучаў заклік да беларусаў згуртавацца і самім вырашыць лёс Беларусі.

У1922 г. быў выдадзены зборнік "Спадчына", у які ўвайшлі вершы, напісаныя ў кастрычніку - снежні1918 г. У1925 г. выйшаў зборнік "Безназоўнае", складзены пераважна з вершаў 1919-1924 гг. У1930 г. выдадзены зборнік вершаў Я. Купалы "Адцвітанне", у які галоўным чынам увайшлі творы, напісаныя да1915 г. і ў 1918-1919 гг.

У трагікамедыі "Тутэйшыя", напісанай у1922 г., прагучала ідэя нацыянальнай незалежнасці Беларусі як ад Захаду, так і ад Усходу, у вострай сатырычнай форме выкрываліся прыстасаванства і нацыянальны нігілізм.

У1937 г. Я. Купала зноў аказаўся ў спісе чарговых ахвяраў рэпрэсій, аднак, хоць мясцовыя рэпрэсіўныя органы і звярталіся да вышэйшага кіраўніцтва па дазвол на яго арышт, такой санкцыі не атрымалі. 

У1941 г. выйшаў зборнік "Ад сэрца", куды ўвайшлі паэма "Тарасова доля" - паэтызацыя жыццёвага лёсу ўкраінскага паэта Тараса Шаўчэнкі і вершы, напісаныя ў 1937-1939 гг., якія ўслаўлялі савецкую рэчаіснасць.

28 чэрвеня Янка Купала трагічна загінуў (упаў у лесвічны пралёт з 10-га паверха) у гасцініцы "Масква" пры нявысветленых абставінах. У1962 г. урна з прахам паэта перавезена ў Мінск і пахавана на Вайсковых Могілках.

Дзейнасць Янкі Купалы, яго роля і значэнне ў нацыянальным духоўным Адраджэньні беларусаў высока ацэнена нашчадкамі. 

Працуюць Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы ў Мінску і чатыры яго філіялы: "Акопы" ў Лагойскім раёне, "Яхімоўшчына" ў Маладзечанскім раёне, Купалаўскія мемарыяльныя запаведнікі "Вязынка" ў Маладзечанскім раёне (дзе штогод праводзяцца купалаўскія святы паэзіі) і "Ляўкі" ў Аршанскім раёне.

Драматургічныя творы Янкі Купалы ставіліся ў шматлікіх тэатрах. Яго п'есы "Паўлінка", "Раскіданае гняздо", паэма "Магіла льва" экранізаваны. 

Творчасць Янкі Купалы заслужыла сусветнае прызнанне - пра гэта сведчыць шырокі грамадскі рэзананс, які яна атрымала ў многіх краінах свету. Творы беларускага песняра перакладзены амаль на 100 замежных моў. Толькі верш "А хто там ідзе?" перакладзены на 82 мовы народаў свету, у тым ліку на найбольш распаўсюджаныя - англійскую, арабскую, італьянскую, кітайскую, нямецкую, рускую, французскую, хіндзі, японскую і іншыя.

У 1996 г. створаны Міжнародны Фонд Янкі Купалы. 100-гадовы юбілей беларускага песняра паводле рашэння ЮНЭСКА адзначаўся ў міжнародным маштабе. У 2007 г. у Беларусі адзначалася 125-годдзе з дня нараджэння вялікага паэта Янкі Купалы.

© 2018 Государственное учреждение культуры "Брестская центральная городская библиотека им. А.С. Пушкина". Все права защищены.